Hệ thống đăng ký trực tuyến – Hạ tầng số quan trọng thúc đẩy minh bạch hóa thị trường tín dụng

Câu chuyện chuyển đổi từ giấy tờ đến màn hình máy tính

Ngược dòng thời gian về trước năm 2012, việc đăng ký biện pháp bảo đảm bằng động sản không phải là tàu bay, tàu biển, chứng khoán đã đăng ký tập trung (sau đây gọi là động sản)  – đều phải thực hiện trực tiếp trên phần mềm nội bộ được cài đặt tại các Trung tâm Đăng ký. Việc đồng bộ, cập nhật dữ liệu phát sinh hàng ngày giữa Cục và các Trung tâm Đăng ký được thực hiện thông qua hình thức gửi file dữ liệu để cập nhật định kỳ. Vì vậy, thời gian xử lý hồ sơ trong giai đoạn này mất rất nhiều thời gian, công sức vì bao gồm cả cả việc đi lại, kê khai, in ấn, nộp và chờ kết quả. Với hàng trăm ngàn giao dịch phát sinh mỗi năm thì chi phí thực hiện thủ tục đăng ký biện pháp bảo đảm (về thời gian, công sức…) đã trở thành gánh nặng của cả người dân lẫn doanh nghiệp.

Ngày 19/3/2012, Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước (là đơn vị hợp nhất của Cục Đăng ký quốc gia giao dịch bảo đảm và Cục Bồi thường nhà nước) đã chính thức khai trương vận hành và đưa vào sử dụng Hệ thống đăng ký biện pháp bảo đảm bằng động sản thuộc thẩm quyền của Bộ Tư pháp (sau đây gọi là Hệ thống đăng ký trực tuyến), đạt mức độ 3 về dịch vụ công trực tuyến – tức là người dùng có thể nộp hồ sơ và nhận kết quả qua mạng mà không cần đến trực tiếp các Trung tâm Đăng ký giao dịch, tài sản thuộc Cục. Bước đi này diễn ra khá sớm so với mặt bằng chung của việc ứng dụng công nghệ thông tin trong cải cách hành chính ở Việt Nam thời điểm đó.

Đến tháng 7/2017, Hệ thống đăng ký trực tuyến được Cục nâng cấp toàn diện về nền tảng kỹ thuật để đạt mức độ 4 về dịch vụ công trực tuyến (mức cao nhất trong thang đánh giá dịch vụ công trực tuyến), khi toàn bộ quá trình từ tiếp nhận, xử lý hồ sơ đến trả kết quả đều thực hiện trên môi trường số. Và từ ngày 04/10/2021, hệ thống một lần nữa được nâng cấp để đáp ứng tiêu chuẩn "dịch vụ công trực tuyến toàn trình": người dùng nộp hồ sơ, hệ thống xử lý, ký số và trả kết quả – tất cả được thực hiện hoàn toàn thông suốt trên môi trường số.

Những con số biết nói

Tính đến nay, hệ thống đăng ký trực tuyến đã tiếp nhận và xử lý hơn 11 triệu hồ sơ, phục vụ hơn 10.000 tổ chức tín dụng bao gồm ngân hàng thương mại, công ty tài chính, quỹ tín dụng nhân dân và các tổ chức cho vay khác. Mỗi hồ sơ hiện được xử lý trong khoảng 15–30 phút, giảm hơn 80% thời gian thực hiện so với trước đây (khoảng 5h/hồ sơ) khi thực hiện theo phương pháp thủ công.

Ước tính trong giai đoạn 2012–2023, tổng chi phí xã hội tiết kiệm được từ việc triển khai hệ thống này lên tới gần 324 tỷ đồng, với tốc độ tăng trưởng trung bình đạt 196%/năm về số lượng hồ sơ thực hiện qua kênh trực tuyến. Đây không chỉ là bài toán tiết kiệm thời gian hay chi phí đi lại, mà còn là nguồn lực được giải phóng để phục vụ sản xuất kinh doanh.

Điều đáng chú ý là sau khi hệ thống được nâng cấp để đạt mức độ toàn trình đã không còn giới hạn về khoảng cách địa lý và đối tượng sử dụng. Cá nhân, doanh nghiệp, hay tổ chức tín dụng – bất kỳ ai có tài khoản và kết nối internet đều có thể thực hiện đăng ký (trong giờ hành chính), tra cứu thông tin (24/7) về biện pháp bảo đảm đối với tài sản là động sản. Đây chính vai trò to lớn của Hệ thống đăng ký trực tuyến góp phần tích cực trong việc công khai, minh bạch hóa thông tin về tình trạng pháp lý của tài sản bảo đảm; góp phần nâng cao tính an toàn, giảm thiểu rủi ro cho các bên tham gia giao dịch dân sự, kinh tế; hỗ trợ hiệu quả cho doanh nghiệp, người dân tiếp cận tín dụng để sản xuất; khuyến khích sự lưu thông của nguồn vốn, giúp thị trường hoạt động hiệu quả, sản xuất - kinh doanh phát triển.

Minh bạch thông tin là nền tảng của niềm tin tín dụng

Để hiểu vì sao một hệ thống đăng ký trực tuyến lại có tác động lớn đến thị trường tín dụng, cần xuất phát từ bản chất của giao dịch bảo đảm: khi một tổ chức tín dụng cho vay có tài sản thế chấp, họ cần biết tài sản đó có đang được dùng để bảo đảm cho khoản nợ nào khác không. Nếu không có hệ thống đăng ký đáng tin cậy, rủi ro "tài sản bảo đảm bị thế chấp nhiều lần" sẽ luôn là nguy cơ rình rập, buộc các ngân hàng phải tốn nhiều công thẩm định hơn, hoặc đơn giản là từ chối cho vay đối với những khoản tín dụng mà thông tin không đủ rõ ràng.

Hệ thống đăng ký trực tuyến đã giải quyết bài toán này theo cách căn cơ nhất: tạo ra một cơ sở dữ liệu tập trung, cập nhật theo thời gian thực, có thể tra cứu công khai. Khi thông tin về biện pháp bảo đảm được số hóa và lưu trữ nhất quán, ngân hàng và các tổ chức tín dụng có thể xác minh tình trạng pháp lý của tài sản chỉ trong vài phút thay vì phải chờ đợi xác nhận bằng văn bản giấy, điều này đã thúc đẩy thời gian của quy trình thẩm định hồ sơ vay vốn được rút ngắn đáng kể.

Kết quả gián tiếp của điều này là khả năng tiếp cận vốn của người dân và doanh nghiệp – đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh cá thể thường không có bất động sản để thế chấp – được cải thiện rõ rệt. Các loại động sản phục vụ di chuyển, vận tải của các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp (như ô tô, xe máy...) giờ đây đã có thể trở thành đòn bẩy tín dụng hợp pháp, minh bạch và được pháp luật bảo vệ.

Theo báo cáo của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Tổ chức Ngân hàng Thế giới (World Bank) đã nâng xếp hạng chỉ số tiếp cận tín dụng của Việt Nam năm 2019 tăng 7 bậc so với năm 2018, đưa Việt Nam lên vị trí thứ 25/190 quốc gia và đứng thứ 2 trong khối ASEAN về chỉ số này. Trong sự cải thiện đó, đóng góp của hệ thống đăng ký biện pháp bảo đảm được nhìn nhận là một yếu tố quan trọng. Tỷ lệ tăng trưởng tín dụng giai đoạn 2016–2020 đạt trung bình 15,3%/năm – con số phản ánh sự lưu thông ngày càng thông suốt của dòng vốn trong nền kinh tế.

Hệ thống đăng ký trực tuyến từng bước được tích hợp vào hệ sinh thái số quốc gia

Điểm đáng chú ý là hành trình hiện đại hóa của hệ thống đăng ký trực tuyến không chỉ dừng ở việc "số hóa biểu mẫu" hay đưa thủ tục hành chính lên mạng. Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước đã từng bước tích hợp hệ thống này vào hệ sinh thái số quốc gia theo nhiều chiều, cụ thể:

Ngày 22/9/2022, hệ thống đăng ký trực tuyến đã hoàn thành việc tích hợp với Cổng Dịch vụ công quốc gia – cửa ngõ dịch vụ hành chính tập trung của Chính phủ – giúp người dân và doanh nghiệp có thể thực hiện thủ tục đăng ký biện pháp bảo đảm ngay tại một điểm truy cập duy nhất.

Về thanh toán, hệ thống đăng ký trực tuyến cũng đã tích hợp với Hệ thống thanh toán thương mại điện tử quốc gia (KeyPay) của Bộ Công Thương, hỗ trợ đa dạng phương thức: thẻ nội địa liên kết NAPAS, mã VietQR, thẻ quốc tế VISA và ví điện tử FPT Pay. Việc thanh toán phí hoàn toàn không dùng tiền mặt, phù hợp với chủ trương đẩy mạnh thanh toán điện tử của Chính phủ trong khu vực dịch vụ công.

Đặc biệt, từ ngày 04/10/2021, giải pháp chữ ký số trên nền web của Ban Cơ yếu Chính phủ đã được tích hợp vào hệ thống – đây là bước quan trọng để kết quả đăng ký có giá trị pháp lý đầy đủ mà không cần ký tay hay đóng dấu truyền thống. Chữ ký số không chỉ rút ngắn thời gian, mà còn nâng cao tính xác thực, chống giả mạo và bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu .

Bên cạnh đó, hệ thống đã kết nối chia sẻ dữ liệu về đăng ký biện pháp bảo đảm bằng phương tiện giao thông cơ giới đường bộ với Cục Cảnh sát giao thông (Bộ Công an) thông qua Trục liên thông văn bản quốc gia. Điều này có nghĩa là thông tin về tình trạng cầm cố, thế chấp của một phương tiện giao thông (ô tô, xe máy) có thể được tra cứu liên thông giữa hai hệ thống, giúp phòng ngừa gian lận và hỗ trợ cơ quan thực thi pháp luật. Đây là bước hiện thực hóa nguyên tắc "dữ liệu mở, kết nối liên ngành" – nơi một thông tin đăng ký không còn nằm cô lập trong một cơ sở dữ liệu riêng lẻ, mà được chia sẻ có kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước liên quan.

Hệ thống đăng ý trực tuyến cũng được kết nối với Hệ thống giám sát, đo lường mức độ cung cấp và sử dụng dịch vụ Chính phủ số (EMC) theo quy định tại Nghị định số 42/2022/NĐ-CP – một công cụ đánh giá hiệu quả hoạt động dịch vụ công điện tử theo tiêu chuẩn Chính phủ số mà Việt Nam đang hướng tới.

Trong bức tranh tổng thể hơn, cơ sở dữ liệu đăng ký biện pháp bảo đảm bằng động sản có tiềm năng trở thành một thành phần quan trọng của hạ tầng dữ liệu tài chính quốc gia.

Để ghi nhận quá trình Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước bền bỉ nghiên cứu, hoàn thiện hệ thống đăng ký trực tuyến với mục tiêu mang lại giá trị cho xã hội, ngày 05/10/2024, Hệ thống đăng ký trực tuyến về biện pháp bảo đảm bằng động sản được vinh danh tại Lễ trao Giải thưởng Chuyển đổi số Việt Nam năm 2024 ở hạng mục "Cơ quan Nhà nước chuyển đổi số xuất sắc năm 2024". Giải thưởng này do Bộ Thông tin và Truyền thông chủ trì, là sự tôn vinh chính thức của nhà nước đối với những cơ quan, đơn vị đã thực sự tạo ra chuyển biến trong ứng dụng công nghệ phục vụ người dân và xã hội.

Hướng đến một hạ tầng số toàn diện

Nhìn từ góc độ rộng hơn, hành trình phát triển, mở rộng và hoàn thiện của Hệ thống đăng ký trực tuyến phản ánh một xu hướng không thể đảo ngược trong quản trị nhà nước: dữ liệu phải được số hóa, kết nối và chia sẻ liên thông thì mới tạo ra giá trị thực sự. Thông tin, dữ liệu hồ sơ về đăng ký biện pháp bảo đảm nằm im trong tủ giấy sẽ không có nhiều giá trị; nhưng cùng thông tin đó, khi được cập nhật vào cơ sở dữ liệu tập trung, có thể kết nối, chia sẻ và tra cứu tức thời bởi các cơ quan, tổ chức theo quy định của pháp luật cũng có thể trở thành một công cụ quản trị kinh tế thực sự mạnh mẽ.

Với tốc độ tăng trưởng về số lượng giao dịch như hiện nay, dư địa mở rộng hệ thống đăng ký trực tuyến vẫn còn rất lớn, đặc biệt khi mục tiêu phổ cập tín dụng và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa đang được Chính phủ đẩy mạnh trong bối cảnh chuyển đổi kinh tế. Kế hoạch tích hợp thêm các nền tảng thanh toán trực tuyến, mở rộng kết nối với các cơ sở dữ liệu quốc gia khác, hay ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào việc phát hiện gian lận trong đăng ký biện pháp bảo đảm... đều là những bước đi mà hệ thống có thể hướng tới.

Điều quan trọng hơn, hành trình của Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước là một bài học cho thấy rằng chuyển đổi số trong khu vực công không nhất thiết phải bắt đầu từ những dự án hoành tráng. Một hệ thống được xây dựng nghiêm túc, nâng cấp kiên trì qua nhiều năm và kết nối đúng điểm với hạ tầng số quốc gia – cũng có thể góp phần tạo ra tác động tích cực đến sự phát triển của nền kinh tế-xã hội, thông qua việc nâng cao khả năng tiếp cận vốn phục vụ sản xuất-kinh doanh cho cá nhân, tổ chức và các doanh nghiệp trên phạm vi cả nước.

Hoàng Mạnh An