Họp trao đổi về một số nội dung liên quan đến hướng dẫn quy định về đặt cọc

Phát biểu tại cuộc họp, bà Phan Thị Thu Hà, đại diện Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học, Tòa án nhân dân tối cao giới thiệu sự cần thiết ban hành, những nội dung cơ bản của dự thảo Nghị quyết (hình thức đặt cọc; hiệu lực của đặt cọc; hiệu lực đối kháng với người thứ ba của đặt cọc; tài sản đặt cọc; phạt cọc và không phạt cọc…) và những vấn đề còn có ý kiến khác nhau. Dự thảo Nghị quyết được xây dựng nhằm hướng tới mục tiêu đảm bảo sự thống nhất trong cách hiểu và áp dụng các quy định về đặt cọc trong thực tiễn xét xử của thẩm phán, tránh nhiều cách hiểu khác nhau về cùng một vấn đề. 

Bà Phan Thị Thu Hà, đại diện Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học, Tòa án nhân dân tối cao

          Cuộc họp ghi nhận nhiều ý kiến góp ý chuyên sâu từ các chuyên gia, giảng viên và nhà nghiên cứu pháp luật như Tiến sĩ Nguyễn Văn Hợi, Phó Trưởng phòng Đào tạo sau đại học, Trường Đại học Luật Hà Nội; Tiến sĩ Đỗ Giang Nam, Phó Trưởng khoa Luật tư, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, Tiến sĩ Nguyễn Thị Long, giảng viên Trường Đại học Luật Hà Nội. Tại cuộc họp, có ý kiến cho rằng, việc ban hành dự thảo Nghị quyết là cần thiết và nội dung hướng dẫn đã dựa trên nội dung vướng mắc phát sinh trong thực tiễn. Tuy nhiên, dự thảo Nghị quyết cần hướng dẫn những quy định hiện hành chưa rõ, dễ gây nhầm lẫn hoặc chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn xét xử. Những nội dung đã được Bộ luật Dân sự năm 2015 và Nghị định số 21/2021/NĐ-CP ngày 19 tháng 3 năm 2021 của Chính phủ quy định thi hành Bộ luật Dân sự về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ đã quy định như hình thức đặt cọc, hiệu lực của đặt cọc, hiệu lực đối kháng với người thứ ba của đặt cọc…, dự thảo Nghị quyết không nên quy định lại nếu không có nội dung gì mới hơn, cụ thể hơn. Cách tiếp cận này giúp văn bản giữ đúng vai trò hướng dẫn áp dụng pháp luật, tránh dàn trải và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

TS. Đỗ Giang Nam, Phó Trưởng khoa Luật tư, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội

Về hiệu lực của hợp đồng đặt cọc, có ý kiến đề nghị cơ quan chủ trì nghiên cứu thêm quy định về “Trường hợp các bên thỏa thuận đặt cọc nhằm bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng mà hợp đồng được bảo đảm vi phạm điều cấm của Luật thì thỏa thuận đặt cọc vô hiệu.”. Bởi lẽ tác động của hiệu lực của hợp đồng có nghĩa vụ được bảo đảm đến hiệu lực của hợp đồng bảo đảm đặt ra trong trường hợp hợp đồng bảo đảm đáp ứng điều kiện có hiệu lực theo quy định của Bộ luật Dân sự nhưng hợp đồng có nghĩa vụ được bảo đảm bị vô hiệu. Trường hợp hợp đồng bảo đảm không đáp ứng điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự (trong đó có điều kiện không vi phạm điều cấm của luật quy định tại điểm c khoản 1 Điều 117 Bộ luật Dân sự năm 2015, ví dụ đặt cọc để mua bán thuốc phiện) thì tự thân hợp đồng bảo đảm vô hiệu mà không phụ thuộc vào hiệu lực của hợp đồng có nghĩa vụ được bảo đảm, không phải vì hợp đồng có nghĩa vụ được bảo đảm vô hiệu dẫn đến hợp đồng bảo đảm vô hiệu. 

Về tài sản đặt cọc, có ý kiến cho rằng, dự thảo Nghị quyết giải thích cụm từ "vật có giá trị khác" theo hướng bao gồm toàn bộ các loại tài sản quy định tại Điều 105 Bộ luật Dân sự năm 2015. Cách tiếp cận này có ưu điểm là đáp ứng sự đa dạng của các loại tài sản trong nền kinh tế hiện đại. Tuy nhiên, đây cũng là sự mở rộng đáng kể so với quy định của Điều 328 Bộ luật Dân sự năm 2015, đồng thời cũng không đảm bảo tính thống nhất với các quy định khác của dự thảo Nghị quyết, bởi lẽ, cổ phiếu trong ví dụ tại Điều 5 dự thảo Nghị quyết không phải là vật.

TS. Nguyễn Văn Hợi, Phó trưởng Phòng Đào tạo sau đại học, Đại học Luật Hà Nội

          Về phạt cọc, có ý kiến cho rằng, dự thảo Nghị quyết lựa chọn cách tiếp cận tôn trọng tối đa quyền tự do thỏa thuận của các bên đối với mức phạt cọc. Đây là cách tiếp cận phù hợp với nguyên tắc tự do hợp đồng. Tuy nhiên, kinh nghiệm lập pháp của nhiều quốc gia như Đức, Pháp, Trung Quốc cũng như Bộ nguyên tắc UNIDROIT về Hợp đồng thương mại quốc tế đều ghi nhận cơ chế cho phép Tòa án điều chỉnh khoản tiền phạt đã được các bên thỏa thuận trong trường hợp khoản tiền đó quá mức một cách rõ ràng so với lợi ích hợp pháp cần được bảo vệ, mức độ vi phạm và hậu quả thực tế. Do đó, đề nghị nghiên cứu khả năng bổ sung cơ chế kiểm soát mức phạt cọc trong những trường hợp đặc biệt nhằm bảo đảm sự cân bằng giữa nguyên tắc tự do hợp đồng và nguyên tắc công bằng, thiện chí trong giao kết và thực hiện hợp đồng.

          Về thời điểm xác định giá trị của tài sản đặt cọc, có ý kiến đề nghị làm rõ thời điểm xác định giá trị, nhất là đối với tài sản đặt cọc có sự biến động giá cao, ví dụ như vàng vì vấn đề này ảnh hưởng trực tiếp đến mức bồi hoàn, phạt cọc và nghĩa vụ thanh toán của các bên. Do đó, việc xác định thời điểm tính giá trị của tài sản đặt cọc cần được nghiên cứu, quy định cụ thể hơn, bảo đảm có căn cứ rõ ràng, hạn chế khả năng một bên hưởng lợi hoặc chịu thiệt hại bất hợp lý do biến động giá.

          Từ góc độ tổ chức tín dụng, đại diện ngân hàng BIDV và VietinBank đề nghị cơ quan chủ trì rà soát kỹ các ví dụ minh họa trong dự thảo Nghị quyết để đảm bảo ngắn gọn, dễ hiểu, tránh dẫn đến cách hiểu quyền của bên nhận đặt cọc đương nhiên được ưu tiên hơn quyền của bên nhận thế chấp ngay cả trong trường hợp biện pháp thế chấp đã được đăng ký, đã xác lập hiệu lực đối kháng với người thứ ba. Đây là nội dung liên quan trực tiếp đến đảm bảo an toàn trong hoạt động cấp tín dụng và nguyên tắc xác lập quyền ưu tiên đã được quy định trong Bộ luật Dân sự năm 2015.

          Kết luận cuộc họp, Ông Lê Vệ Quốc đánh giá cao các ý kiến góp ý của các chuyên gia. Các ý kiến này là nguồn tham khảo có giá trị cho cơ quan soạn thảo trong việc hoàn thiện dự thảo Nghị quyết. Theo ông, việc xây dựng dự thảo Nghị quyết cần bám sát nguyên tắc hướng dẫn để áp dụng pháp luật trong giải quyết tranh chấp mà không phải giải thích để áp dụng khác các quy định pháp luật. Trên cơ sở đó, ông đề nghị thường trực Tổ soạn thảo tiếp thu các ý kiến góp ý, tiếp tục rà soát các quy định, thuật ngữ và ví dụ minh họa, bảo đảm các ví dụ điển hình, rõ ràng, chính xác, thực sự hỗ trợ hoạt động xét xử theo hướng “cầm tay chỉ việc” để đảm bảo Nghị quyết được ban hành sẽ góp phần tháo gỡ vướng mắc trong thực tiễn xét xử, nâng cao tính thống nhất trong áp dụng pháp luật và bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong quan hệ đặt cọc.

Nguyễn Xuân Phong

Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước