Tiếp tục hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước

Hội thảo có sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà khoa học hàng đầu trong lĩnh vực pháp lý; đại diện Lãnh đạo một số bộ, ngành; đại diện lãnh đạo các đơn vị thuộc Bộ Tư pháp; đại diện Cơ quan Thi hành án dân sự các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; tổ chức pháp chế các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ; đại diện Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân các cấp, Sở Tư pháp các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; đại diện lãnh đạo, công chức, các chức danh tư pháp một số cơ quan, ban, ngành; đại diện Đoàn Luật sư, Hội Luật gia, Văn phòng Luật sư/Công ty Luật; cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu...

Phát biểu khai mạc Hội thảo, Tổng Biên tập Tạp chí Dân chủ và Pháp luật Trương Thế Côn nhấn mạnh, trách nhiệm bồi thường của Nhà nước là thiết chế pháp lý quan trọng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, thể hiện trách nhiệm của Nhà nước đối với người dân, cơ quan, tổ chức khi bị thiệt hại do hoạt động công vụ gây ra; đồng thời là cơ chế bảo đảm quyền con người, quyền công dân và nâng cao tính công khai, minh bạch trong hoạt động công vụ. Qua gần 8 năm triển khai thi hành Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017, công tác bồi thường nhà nước đã đạt nhiều kết quả tích cực, nhận thức của các cơ quan, tổ chức và người dân ngày càng được nâng cao, nhiều vụ việc được giải quyết kịp thời, đúng quy định pháp luật.

Tuy nhiên, theo Tổng Biên tập Trương Thế Côn, thực tiễn thi hành Luật vẫn còn bộc lộ nhiều khó khăn, bất cập như một số quy định chưa đồng bộ với pháp luật tố tụng và các luật liên quan; phạm vi trách nhiệm bồi thường trong một số lĩnh vực chưa rõ ràng; trình tự, thủ tục giải quyết bồi thường còn vướng mắc; việc xác định thiệt hại và trách nhiệm hoàn trả trong một số trường hợp còn khó khăn.

Trong bối cảnh tiếp tục xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh cải cách tư pháp, cải cách hành chính, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, việc sửa đổi, bổ sung Luật được đánh giá là cần thiết nhằm hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân, nâng cao trách nhiệm công vụ và hiệu quả quản lý nhà nước. Bên cạnh đó, trong bối cảnh đất nước tiếp tục đẩy mạnh xây dựng, hoàn thiện thể chế pháp luật; xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; cải cách tư pháp, cải cách hành chính; chuyển đổi số quốc gia và hội nhập quốc tế sâu rộng, đã đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với hệ thống pháp luật, trong đó có pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Điều đó đòi hỏi cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện hệ thống pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước nhằm bảo đảm tính khả thi, đồng bộ và phù hợp với thực tiễn.

Phát biểu dẫn đề Hội thảo, Phó Cục trưởng Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước Nguyễn Ngọc Vũ cho biết, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước là một dự án luật rất quan trọng, vì vậy Bộ Tư pháp đặc biệt chú trọng việc tổ chức các hội thảo, tọa đàm lấy ý kiến tại nhiều cơ quan, đơn vị, vùng, miền khác nhau. Đặc biệt, Hội thảo hôm nay có sự tham gia của nhiều chuyên gia chuyên sâu trong các lĩnh vực liên quan đến quyền con người, quyền công dân, pháp luật dân sự, quản lý hành chính nhà nước, tố tụng…

Theo Phó Cục trưởng Nguyễn Ngọc Vũ, việc sửa đổi pháp luật là yêu cầu thường xuyên nhằm bảo đảm phù hợp với thực tiễn đời sống và các chủ trương, chính sách mới của Đảng và Nhà nước. Trong lần sửa đổi này, có một số nội dung xuất phát từ yêu cầu thể chế hóa các chủ trương mới của Đảng; đồng thời cần bảo đảm phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và xử lý những bất cập đã bộc lộ rõ trong thực tiễn cần được sửa đổi ngay.

Mặc dù số lượng điều luật sửa đổi không nhiều nhưng đây là lĩnh vực có phạm vi rất rộng, có liên quan đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực, có ý nghĩa quan trọng trong bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Vì vậy, Phó Cục trưởng Nguyễn Ngọc Vũ mong muốn được lắng nghe các ý kiến trực tiếp liên quan đến các nội dung dự kiến sửa đổi để có thể hoàn thiện dự thảo Luật tốt nhất; đồng thời cũng rất mong nhận được các ý kiến góp ý ngoài phạm vi dự kiến sửa đổi nếu các đại biểu thấy cần thiết.

Báo cáo tại Hội thảo, đại diện Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước cho biết, việc sửa đổi, bổ sung Luật lần này tập trung vào 3 nhóm định hướng lớn. Cụ thể, dự thảo Luật nhằm thể chế hóa quy định về quyền được bồi thường của người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo Quy định số 231-QĐ/TW ngày 17/01/2025 của Bộ Chính trị; sửa đổi các quy định để phù hợp với chủ trương phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính, sắp xếp tổ chức bộ máy và mô hình chính quyền địa phương hai cấp; đồng thời xử lý những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình thi hành Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước thời gian qua. Theo đó, dự thảo Luật gồm 3 điều, sửa đổi, bổ sung 34 điều, bổ sung mới 1 điều và bãi bỏ 1 điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017.

Phát biểu tại Hội thảo, Luật sư Đào Ngọc Chuyền, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam cơ bản nhất trí với nhiều nội dung sửa đổi của dự thảo Luật như: bổ sung khái niệm và trường hợp bồi thường cho người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và người thân của họ khi không được bảo vệ kịp thời về tính mạng, sức khỏe, tài sản, tinh thần hoặc vị trí công tác; bổ sung các loại văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường gồm: Kết luận nội dung tố cáo và Kết luận thanh tra xác định rõ hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ; bổ sung trách nhiệm bồi thường đối với hành vi "hủy bỏ" giấy phép trái pháp luật (bên cạnh việc thu hồi) và hành vi "không chấp hành bản án hành chính" đã có hiệu lực.

Bên cạnh đó, Luật sư Đào Ngọc Chuyền kiến nghị tiếp tục rà soát để bảo đảm tính thống nhất, khả thi và đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành; cần áp dụng định hướng về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo phát triển kinh tế tư nhân, phát triển kinh tế đối ngoại, đổi mới trong công tác xây dựng pháp luật và thi hành pháp luật, kiến tạo môi trường thuận lợi và hấp dẫn dẫn về đầu tư. Quan tâm chú ý đến các thủ tục hành chính tư pháp có thể phát sinh thiệt hại phải bồi thường nhà nước, quan tâm xem xét bồi thường và quy trách nhiệm cho người vi phạm.

Về phía địa phương, Giám đốc Sở Tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh Trần Thị Hồng Hạnh cho rằng, việc sửa đổi Luật lần này được thực hiện trong thời gian gấp, vì vậy, phạm vi sửa đổi cần tập trung vào các nội dung thực sự cấp thiết, trực tiếp chịu tác động từ việc sắp xếp tổ chức bộ máy, thay đổi của các quy định pháp luật liên quan và yêu cầu thể chế hóa các chủ trương của Đảng. 

Giám đốc Sở Tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh kiến nghị cơ quan chủ trì soạn thảo cần cân nhắc kỹ việc mở rộng thêm nhiều nội dung mới khi chưa có đánh giá tác động toàn diện, nhất là các quy định liên quan đến mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường trong quản lý hành chính, cắt giảm thành phần hồ sơ yêu cầu bồi thường, thay đổi hình thức thực hiện yêu cầu bồi thường hay rút ngắn thời gian giải quyết. Đây là những nội dung lớn, tác động trực tiếp đến quyền lợi của người dân, trách nhiệm của Nhà nước cũng như hiệu quả tổ chức thi hành, do đó cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, đánh giá đầy đủ những khó khăn, vướng mắc phát sinh từ thực tiễn trước khi sửa đổi.

Bên cạnh đó, Giám đốc Sở Tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh cũng cho rằng, cần nghiên cứu lại việc xem thủ tục giải quyết yêu cầu bồi thường là thủ tục hành chính. Thực tiễn cho thấy đây là một thủ tục có tính chất đặc thù, khác biệt đáng kể so với các thủ tục hành chính thông thường bởi quan hệ bồi thường nhà nước về bản chất là quan hệ giữa bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại, có nhiều điểm tương đồng với quan hệ bồi thường thiệt hại trong pháp luật dân sự. Quá trình giải quyết thường phải trải qua nhiều hoạt động xác minh, thương lượng, tiếp xúc trực tiếp giữa các bên; hồ sơ cũng không mang tính cố định mà phụ thuộc vào từng vụ việc cụ thể.