Tính minh bạch trong hoạt động đăng ký biện pháp bảo đảm trên môi trường số: Từ thiết chế cung cấp thông tin đến đòi hỏi của thực tiễn số hoá

Sự phát triển mạnh mẽ của hoạt động giao dịch có tài sản bảo đảm của thị trường tài chính, động sản, bất động sản trong những năm gần đây đã đặt cách thức tổ chức và hạ tầng kỹ thuật phục vụ đăng ký công trước áp lực cần phải được nâng cấp toàn diện. Trong cơ chế vận hành truyền thống, dữ liệu tài sản – từ bất động sản, động sản đến quyền sở hữu trí tuệ – thường bị chia cắt, lưu trữ phân tán tại nhiều cơ quan quản lý chuyên ngành khác nhau. Thực trạng này tạo ra những khoảng trống thông tin, làm tăng chi phí tuân thủ, kéo dài thời gian xử lý thủ tục và tiềm ẩn rủi ro pháp lý cho các bên tham gia giao dịch.

Trước yêu cầu thực tiễn và chiến lược phát triển kinh tế số của Chính phủ, việc tái cấu trúc các thiết chế cung cấp thông tin tài sản dựa trên nền tảng công nghệ thông tin đang trở thành ưu tiên hàng đầu. Tính minh bạch không còn dừng lại ở khái niệm công khai thủ tục hành chính, mà được định nghĩa lại bằng khả năng truy cập, xác thực và liên thông dữ liệu theo thời gian thực.

Mắt xích dữ liệu trong hệ sinh thái số quốc gia

Trong tổng thể kiến trúc Chính phủ số và kinh tế số, dữ liệu đăng ký tài sản nắm giữ vị trí nguồn tài nguyên cốt lõi. Đây không chỉ là công cụ để cơ quan nhà nước xác nhận quyền sở hữu hay quyền sử dụng hợp pháp của tổ chức, cá nhân, mà còn là thước đo niềm tin của thị trường.

Khi dữ liệu đăng ký tài sản được chuẩn hóa và số hóa, giá trị của nó vượt ra ngoài phạm vi quản lý hành chính đơn thuần. Một hệ thống dữ liệu đăng ký sạch, được cập nhật biến động liên tục sẽ trở thành cơ sở dữ liệu dùng chung có độ tin cậy cao. Dữ liệu này giúp định danh chính xác trạng thái pháp lý của tài sản, xác định tình trạng thế chấp, phong tỏa hoặc tranh chấp. Từ đó, rủi ro bất đồng thông tin giữa bên sở hữu, bên thụ hưởng và bên thứ ba được giảm thiểu tối đa.

Để tối ưu hóa giá trị của dữ liệu đăng ký tài sản đòi hỏi phải đặt dữ liệu này vào trọng tâm của Hệ sinh thái dữ liệu quốc gia. Sự tích hợp giữa Cơ sở dữ liệu quốc gia về Dân cư với Cơ sở dữ liệu đất đai, Cơ sở dữ liệu đăng ký doanh nghiệp và các hệ thống thông tin phục vụ đăng ký biện pháp bảo đảm sẽ tạo nên bức tranh toàn cảnh về năng lực tài chính và pháp lý của các chủ thể trong thị trường tài chính.

Việc chuyển đổi từ phương thức quản lý truyền thống dựa trên văn bản giấy sang quản lý dựa trên dữ liệu số (data-driven management) không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý dịch vụ công, mà còn ngăn chặn triệt để tình trạng giả mạo giấy tờ sở hữu, thao túng thông tin tài sản để trục lợi – một thách thức dai dẳng trong nhiều năm qua.

Nhu cầu kết nối và chia sẻ dữ liệu đa ngành

Đòi hỏi lớn nhất của thực tiễn số hóa hiện nay là phá vỡ các "ốc đảo dữ liệu". Trong quy trình giao dịch tài sản tiêu chuẩn, thông tin cần phải luân chuyển qua nhiều chủ thể: từ cơ quan đăng ký nhà nước, tổ chức công chứng, ngân hàng thương mại, cho đến cơ quan thi hành án dân sự. Nếu thiếu cơ chế kết nối kỹ thuật số trực tiếp, chuỗi giao dịch có thể bị đứt gãy và tăng chi phí tuân thủ vì buộc người dân và doanh nghiệp phải làm trung gian để chuyển các loại giấy tờ xác nhận đến nơi cần thiết để thực hiện các bước tiếp theo trong quá trình giải quyết thủ tục hành chính.

Đối với thị trường tài chính - ngân hàng

Đối với hệ thống ngân hàng, thông tin đăng ký tài sản và giao dịch bảo đảm là cơ sở để thẩm định tín dụng, định giá và quản trị rủi ro. Việc truy xuất dữ liệu theo thời gian thực giúp các ngân hàng thương mại xác minh nhanh chóng trạng thái tài sản đang được thế chấp hay đã giải chấp, tránh trường hợp một tài sản bị mang đi thế chấp trùng lặp tại nhiều tổ chức tín dụng. Hơn thế nữa, tính năng tự động hóa kiểm tra dữ liệu cho phép phát triển các sản phẩm cho vay thế chấp trực tuyến, cắt giảm chi phí vận hành và nâng cao khả năng tiếp cận vốn cho nền kinh tế.

Đối với hoạt động công chứng, chứng thực

Các tổ chức hành nghề công chứng giữ vai trò gác cổng pháp lý cho các giao dịch tài sản. Trong bối cảnh thủ đoạn gian lận ngày càng tinh vi, việc công chứng viên chỉ nhìn vào giấy chứng nhận quyền sở hữu bằng giấy mang lại rủi ro cao.

Khi hạ tầng dữ liệu đăng ký được kết nối chia sẻ với mạng lưới công chứng, công chứng viên có thể tra cứu tức thì tình trạng pháp lý của tài sản ngay tại thời điểm ký kết hợp đồng: tài sản có đang bị ngăn chặn giao dịch, có thuộc diện tranh chấp, hay đã được ủy quyền cho bên khác hay không. Điều này bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia, đồng thời giảm bớt áp lực tranh chấp tụng đình sau giao dịch.

Đối với hoạt động Thi hành án dân sự

Ở khâu cuối của chuỗi pháp lý, cơ quan thi hành án dân sự phụ thuộc lớn vào tính chính xác và tốc độ cung cấp thông tin tài sản của bên phải thi hành án. Việc tra cứu thủ công bằng văn bản giấy tới các cơ quan đăng ký thường tốn nhiều thời gian, tạo khoảng trống cho đối tượng tẩu tán, chuyển dịch tài sản nhằm trốn tránh nghĩa vụ.

Một cơ chế chia sẻ dữ liệu liên thông giữa cơ quan đăng ký và cơ quan thi hành án cho phép tra cứu, rà soát và ra quyết định phong tỏa tài sản một cách tức thì. Điều này nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản, bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và phán quyết của tòa án.

Dữ liệu mở và năng lực quản trị nhà nước hiện đại

Không dừng lại ở việc phục vụ các giao dịch đơn lẻ, việc công khai dữ liệu đăng ký tài sản dưới dạng dữ liệu mở (Open Data) – trong phạm vi pháp luật cho phép và bảo vệ bí mật đời tư – mang lại giá trị lớn cho công tác quản trị vĩ mô.

Thông qua việc phân tích dữ liệu lớn (Big Data) tích lũy từ các hệ thống đăng ký, cơ quan quản lý nhà nước có thể theo dõi chính xác nhịp đập của thị trường: xu hướng chuyển nhượng bất động sản, sự dịch chuyển của luồng vốn đầu tư, mật độ giao dịch theo từng địa phương hay phân khúc thị trường. Những thông tin này cung cấp đầu vào quan trọng cho việc hoạch định chính sách thuế, chính sách quy hoạch đất đai, phát triển hạ tầng và điều hành chính sách tiền tệ.

Phương thức quản trị dựa trên dữ liệu giúp chuyển từ trạng thái "bị động ứng phó" sang "chủ động dự báo". Các bất thường trên thị trường, chẳng hạn như hiện tượng bong bóng giá tài sản, tín dụng tăng trưởng nóng vào các lĩnh vực rủi ro hay dấu hiệu thâu tóm bất thường, đều có thể được nhận diện sớm thông qua các mô hình phân tích dữ liệu đăng ký tập trung.

Bên cạnh đó, việc cung cấp dữ liệu mở tạo điều kiện cho khu vực tư nhân phát triển các dịch vụ gia tăng giá trị. Các doanh nghiệp công nghệ tài chính (Fintech), công nghệ bất động sản (Proptech) hay các đơn vị nghiên cứu thị trường có thể khai thác dữ liệu đã được ẩn danh hóa để phát triển các ứng dụng định giá tự động, phân tích rủi ro và cung cấp thông tin tham khảo cho người tiêu dùng, góp phần thúc đẩy thị trường minh bạch hơn.

Định hướng phát triển kinh tế dữ liệu và hạ tầng dùng chung

Nhìn từ định hướng dài hạn của Chính phủ về phát triển kinh tế số, dữ liệu không chỉ là công cụ quản lý mà đã trở thành một phương thức sản xuất mới. Để hạ tầng thông tin tài sản đóng góp tích cực vào quy mô nền kinh tế dữ liệu, việc xây dựng một chiến lược hạ tầng dùng chung là yêu cầu bắt buộc.

Hạ tầng dữ liệu dùng chung cần được thiết kế dựa trên các chuẩn mực kỹ thuật hiện đại: tính mở, khả năng mở rộng, tính bảo mật cao và khả năng tương thích giữa các hệ thống công nghệ khác nhau (interoperability). Việc áp dụng các chuẩn dữ liệu thống nhất trên toàn quốc giúp loại bỏ tình trạng mỗi bộ, ngành hay địa phương xây dựng một cơ sở dữ liệu riêng lẻ, dẫn đến lãng phí nguồn lực và khó khăn khi tích hợp.

Trong tiến trình này, bài toán cân bằng giữa minh bạch hóa thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn an ninh mạng đặt ra nhiều thách thức:

• Xác định ranh giới thông tin: Cần phân định rõ ràng loại thông tin nào thuộc diện công khai bắt buộc, loại thông tin nào chỉ cung cấp cho các chủ thể có quyền lợi liên quan hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
• Kiểm soát truy cập và bảo mật: Việc ứng dụng các công nghệ mới như mã hóa dữ liệu, nhật ký giao dịch không thể sửa đổi hay các giải pháp định danh số nâng cao sẽ giúp đảm bảo mọi truy cập khai thác dữ liệu tài sản đều được ghi nhận, minh bạch và có thể truy vết.
• Chuẩn hóa và đối soát dữ liệu: Đây là khâu tốn nhiều thời gian và nguồn lực nhất. Khối lượng lớn dữ liệu giấy được tích lũy qua nhiều thời kỳ với chuẩn thông tin không đồng nhất cần phải được rà soát, đối soát với dữ liệu dân cư và số hóa chuẩn xác trước khi đưa vào hệ thống vận hành tự động.

Chuyển đổi số trong quản lý và giao dịch tài sản là một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp liên ngành cũng như sự đầu tư đồng bộ về hạ tầng công nghệ và thể chế pháp lý. Khi các rào cản về chia sẻ dữ liệu được gỡ bỏ, hạ tầng thông tin tài sản minh bạch sẽ trở thành bệ đỡ vững chắc cho các giao dịch kinh tế, giảm thiểu chi phí xã hội, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế số bền vững trong giai đoạn mới.

Hoàng Mạnh An

Phó trưởng phòng, Phòng Quản lý ĐKTT và TTDL